
هوش مصنوعی بار دیگر توانایی خود را در گسترش مرزهای دانش بشر نشان داد. این بار مدل هوش مصنوعی Claude موفق شد با بررسی دستنوشتههای منتشرنشده کورت گودل (Kurt Gödel)، ریاضیدان برجسته قرن بیستم، صدها نتیجه ریاضی ناشناخته و مجموعهای از ایدههای تحقیقاتی فراموششده را شناسایی کند؛ دستاوردی که میتواند نگاه پژوهشگران به میراث علمی یکی از تأثیرگذارترین چهرههای تاریخ ریاضیات را تغییر دهد. این پروژه تحقیقاتی به سرپرستی یان فون افلاطو (Jan von Plato)، پژوهشگر منطق در دانشگاه هلسینکی، انجام شده است. تیم تحقیقاتی برای بررسی حدود ۱۰۰۹ صفحه از یادداشتهای گودل که عمدتاً به دهه ۱۹۴۰ میلادی تعلق دارند، از قابلیتهای مدل هوش مصنوعی Claude استفاده کرده است.
هوش مصنوعی چگونه یادداشتهای گودل را بررسی کرد؟
یکی از بزرگترین چالشهای این پروژه، زبان و شیوه نگارش دستنوشتههای گودل بود. بخشهایی از این اسناد با نوعی خط اختصاری قدیمی آلمانی به نام Gabelsberger نوشته شدهاند؛ شیوهای که امروزه کمتر مورد استفاده قرار میگیرد و حتی خواندن آن برای متخصصان نیز دشوار است. پژوهشگران پیش از این تلاش کرده بودند با روشهای سنتی، محتوای این یادداشتها را استخراج و بررسی کنند، اما فرایند دستی بسیار زمانبر بود. ورود هوش مصنوعی این روند را به شکل چشمگیری تغییر داد.
مدل Claude توانست در مدت چند روز، محتوای گستردهای از این دستنوشتهها را تحلیل کند و خلاصهای جامع از موضوعات و استدلالهای ریاضی موجود در آنها ارائه دهد. این تحلیل به شناسایی صدها نتیجه ریاضی که پیشتر مورد توجه قرار نگرفته بودند و بیش از ۱۲ موضوع تحقیقاتی کمتر شناختهشده کمک کرد. اهمیت این اتفاق تنها در سرعت پردازش اسناد نیست؛ هوش مصنوعی توانسته است ارتباط میان ایدههای پراکنده را شناسایی کند و مسیرهایی را برای تحقیقات جدید در اختیار ریاضیدانان قرار دهد.
بررسی صدها قضیه با کمک هوش مصنوعی و Coq
با این حال، پژوهشگران به نتایج تولیدشده توسط هوش مصنوعی اکتفا نکردند. یکی از مشکلات مدلهای زبانی این است که ممکن است استدلالهایی ظاهراً منطقی اما از نظر ریاضی نادرست تولید کنند. به همین دلیل، تیم تحقیقاتی از ابزار اثبات ریاضی Coq برای بررسی نتایج استخراجشده استفاده کرد. Coq یک دستیار اثبات رسمی است که به پژوهشگران اجازه میدهد اعتبار منطقی اثباتهای ریاضی را بهصورت ماشینی بررسی کنند. از میان ۶۶۳ قضیه استخراجشده، حدود ۴۰۰ مورد با همان صورتبندی اولیه تأیید شدند، نزدیک به ۲۰۰ مورد به اصلاح و تکمیل نیاز داشتند و تقریباً ۵۰ مورد نیز نادرست تشخیص داده شدند. این آمار نشان میدهد که هوش مصنوعی در کشف و استخراج دانش ریاضی ظرفیت قابلتوجهی دارد، اما بررسی مستقل نتایج همچنان ضروری است.

آیا گودل پیش از دیگران به یک کشف بزرگ ریاضی رسیده بود؟
یکی از جذابترین بخشهای این پروژه، شناسایی استدلالی در یادداشتهای گودل است که شباهت زیادی به اثبات بعدی پل کوهن (Paul Cohen) درباره استقلال اصل انتخاب (Axiom of Choice) دارد. کوهن در سال ۱۹۶۳ نشان داد که اصل انتخاب را نمیتوان از برخی اصول بنیادین نظریه مجموعهها اثبات یا رد کرد؛ نتیجهای که تأثیر مهمی بر منطق ریاضی و مبانی ریاضیات گذاشت.
بررسی دستنوشتهها نشان میدهد گودل پیشتر به استدلالی نزدیک به این نتیجه دست یافته بود. با این حال، نسخه موجود در یادداشتهای او دارای یک تعریف نادرست بود؛ هرچند بررسیها نشان دادهاند که گودل در بخش دیگری از یادداشتهای خود از تعریف صحیح استفاده کرده است. این موضوع به معنای آن نیست که گودل اثبات کامل کوهن را ارائه کرده یا این کشف را بهصورت عمومی منتشر کرده بود، اما نشان میدهد او احتمالاً بسیار زودتر از آنچه تصور میشد به این مسیر فکری نزدیک شده بود.
آینده کشف علمی با هوش مصنوعی
این پروژه نمونهای مهم از تغییر نقش هوش مصنوعی در تحقیقات علمی است. مدلهای زبانی دیگر صرفاً ابزارهایی برای پاسخگویی به پرسشها یا تولید متن نیستند؛ آنها میتوانند در تحلیل اسناد تاریخی، استخراج الگوهای پنهان، بررسی فرضیهها و بازسازی مسیرهای علمی فراموششده نیز نقش داشته باشند. یان فون افلاطو قصد دارد در ادامه، سایر دستنوشتههای گودل، از جمله یادداشتهای مرتبط با فیزیک و کیهانشناسی را نیز بررسی کند.
شاید مهمترین پیام این پژوهش آن باشد که بخش قابلتوجهی از دانش بشر هنوز در اسناد، یادداشتها و آرشیوهایی پنهان است که بررسی آنها با روشهای سنتی دشوار یا بسیار زمانبر خواهد بود. ترکیب هوش مصنوعی با ابزارهای اثبات رسمی مانند Coq میتواند راهی تازه برای کشف این دانش فراهم کند؛ راهی که در آن هوش مصنوعی به شناسایی ایدهها و سرعت بخشیدن به تحقیقات کمک میکند و متخصصان انسانی مسئولیت تفسیر، ارزیابی و تأیید علمی نتایج را بر عهده دارند.
منبع خبر: theguardian

شاهین آقامعلی


پاسخ :