در یک دستاورد مهم در حوزه هوش مصنوعی و فناوری فضایی، یک ماهواره رصد زمین برای نخستین بار توانست بدون نیاز به تحلیلگران انسانی، داده‌های دریافتی را پردازش کرده و اهداف موردنظر را به‌صورت مستقل شناسایی کند. این آزمایش که در آوریل ۲۰۲۶ انجام شد، نخستین نمونه گزارش‌شده از به‌کارگیری یک مدل بینایی-زبانی (Vision-Language Model یا VLM) در مدار زمین محسوب می‌شود و می‌تواند آینده ماهواره‌های هوشمند را دگرگون کند.

این فناوری روی ماهواره YAM-9 متعلق به شرکت Loft Orbital آزمایش شد. در این پروژه، نرم‌افزاری توسعه‌یافته توسط آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا (JPL) از مدل هوش مصنوعی Gemma 3 گوگل دیپ‌مایند برای تحلیل تصاویر و داده‌های سنجش از دور استفاده کرد. برخلاف روش‌های سنتی که در آن حجم عظیمی از داده‌ها به زمین ارسال شده و سپس توسط کارشناسان یا الگوریتم‌های پردازشی بررسی می‌شوند، این سامانه توانست مستقیماً در فضا به پرسش‌های مطرح‌شده پاسخ دهد.

مدل Gemma 3 که برای اجرای پردازش‌های هوش مصنوعی روی سخت‌افزارهای محدود طراحی شده است، توانست وظایفی مانند شناسایی مناطق مرزی میان محیط طبیعی و توسعه شهری یا تشخیص زیرساخت‌های اطراف ایستگاه‌های راه‌آهن را با موفقیت انجام دهد. این مدل از نوع Vision-Language Model است؛ یعنی علاوه بر درک زبان طبیعی، توانایی تحلیل تصاویر را نیز دارد.

اهمیت این دستاورد در دو بخش قابل بررسی است. نخست اینکه ماهواره‌ها می‌توانند پیش از ارسال اطلاعات به زمین، داده‌های مهم را شناسایی و دسته‌بندی کنند. این موضوع باعث کاهش چشمگیر حجم داده‌های ارسالی و افزایش سرعت تحلیل اطلاعات می‌شود. دوم اینکه این آزمایش گامی مهم در مسیر ایجاد زیرساخت‌های بزرگ هوش مصنوعی در فضا به شمار می‌رود.

«پل لاسر»، مدیر بخش هوش مصنوعی شرکت Loft Orbital، اعلام کرده است که این فناوری می‌تواند امکان ایجاد سامانه‌های نظارتی دائمی در مدار زمین را فراهم کند. به گفته او، کاربران در آینده قادر خواهند بود دستوراتی مانند «این مرز را زیر نظر بگیر و در صورت مشاهده فعالیت مشکوک اطلاع بده» را مستقیماً به ماهواره‌ها ارائه کنند. ماهواره YAM-9 که در سال ۲۰۲۵ به فضا پرتاب شد، به پردازنده قدرتمند Nvidia Jetson Orin AGX مجهز است؛ یکی از پیشرفته‌ترین تراشه‌های مورد استفاده در پردازش فضایی. توسعه نرم‌افزار NAVI-Orbital که بستر اجرای Gemma 3 را فراهم کرده، توسط تیم هوش مصنوعی ناسا انجام شده است.

کارشناسان معتقدند پس از موفقیت این آزمایش، شرکت‌های بیشتری به استفاده از مدل‌های بینایی-زبانی در فضا روی خواهند آورد. شرکت‌هایی مانند Planet Labs و Kepler Communications نیز در حال بررسی یا توسعه کاربردهای پیشرفته هوش مصنوعی در ماهواره‌های خود هستند. این فناوری نه‌تنها می‌تواند سامانه‌های نظارتی و پایش زمین را متحول کند، بلکه در آینده برای مأموریت‌های علمی و فضانوردی در ماه و مریخ نیز کاربرد خواهد داشت. پژوهشگران ناسا معتقدند چنین سیستم‌هایی می‌توانند به‌عنوان دستیارهای هوشمند فضانوردان در مأموریت‌های اکتشافی آینده مورد استفاده قرار گیرند.

منبع خبر: techcrunch